Nepnieuws, pseudofeiten en broodje-aap verhalen

Hoe bestand ben jij tegen nepnieuws?

Je wordt wakker. Je start je ochtendroutine. Met een kopje koffie erbij open je Facebook. Je scant en leest een opmerkelijk nieuwsbericht: “Netflix verwijdert helft series” je leest het artikel en stuurt het door. Je kan het je haast niet voorstellen. Nog geen paar uur later kom je er achter dat dit bericht nep bleek te zijn. Het onderscheid tussen feit en fictie wordt steeds onduidelijker. De publieke opinie wordt niet meer gevormd door feiten, maar door emoties en nepverhalen. Het is tegenwoordig niet ongebruikelijk om op het internet foutieve informatie tegen te komen waarbij het nog maar de vraag is of de inhoud wel te vertrouwen is. Hierdoor brokkelt de geloofwaardigheid steeds meer af. Is nepnieuws iets van deze tijd, omdat de opkomst van sociale media groot is? Of is het verspreiden van nepnieuws een klassieke propagandatechniek en is dit iets van alle tijden? Jong of oud, hoe bestand ben jij?

 

H1 DE ERNSTIGE GEVOLGEN/GEVAREN VAN NEPNIEUWS
Dan heeft ineens de hele stad het over je en wie weet wel de hele wereld

Er gaan een chick en een gast de wc in en deze twee desbetreffende personen zitten nogal lang op de wc. De avond verliep sowieso al een beetje raar. Overal waren scholieren aan het blowen en aan het zoenen. Het ging er heftig aan toe. Op een gegeven moment vertrouwden een aantal mensen het niet meer. De twee zitten te lang op de wc. Mensen rondom proberen de deur open te trekken. Maar wat we dan aan treffen is ongelofelijk…’

Het eindexamenfeest is nog maar net aan de gang wanneer deze spraakmemo wordt ingesproken. Het desbetreffende eindexamenfeest wordt gegeven in de Hifi, een club in Leiden, waar alleen maar ‘onschuldige scholieren van Rijlands lyceum Oestgeest’ rondlopen zoals de student op de spraakmemo het zelf noemt. Maar dan heeft ze maar al te snel door dat hier een sensationeel verhaal van te maken is. Ook als luisteraar heb je door dat dit verhaal een eigen leven gaat leiden. En dat doet het ook.

Nepnieuws komt in talloze soorten en maten. Van met opzet verspreide volledige nepverhalen, tot en met hele en halve waarheden die (per ongeluk) uit context zijn geraakt. Of uit de hand gelopen grappen. Twee eindexamen studenten zijn een aantal weken geleden getroffen door nepnieuws. In een razend tempo ging er een spraakmemo rond. In de spraakmemo hoor je een vrouw van rond de 21 jaar tot in detail het verhaal vertellen. En dit zonder gevolgen.

Twee weken later komt wederom dezelfde spraakmemo voorbij. De verspreiding van het nepnieuws is nog niet voorbij. Maar ook een ander bericht benaderd ditmaal een groot deel van de bevolking. Het is een bericht van de broer van het slachtoffer. In het bericht staat het volgende vermeld:

‘Ik zal even duidelijkheid geven over de situatie. Zowel mijn zusje als haar vriendje weten niks van de tijd binnen de Hifi. Ze hadden een aantal drankjes gedronken en opeens kregen beide een totale black-out. Er is inderdaad sprake van een incident op de wc. Maar zowel mijn zusje als haar vriendje kunnen niet meer navertellen wat daar gebeurd is. De vrouw van de spraakmemo is op het moment van het openen van de deur niet eens aanwezig dus haar verhaal is verzonnen…’

De broer van het slachtoffer vertelt hoe het verhaal wel is gegaan, zodat de omgeving op de hoogte is van de waarheid. Vervolgens sluit hij zijn verhaal af met

…Ik wil even duidelijk maken dat je niet zomaar moet geloven wat je hoort. Of zomaar iets moet zeggen omdat je dan tof overkomt op je vrienden, zonder na te denken wat de consequenties zijn voor diegene. M’n zusje is nu beschadigd door een verzonnen verhaal door iemand die sensatie wilde maken. Ze durft zich niet meer te vertonen. Stel je eens voor: dan heeft de hele stad het over je en wie weet wel de hele wereld.

Dit verhaal is als een razend tempo rond gegaan, en nog steeds. Terwijl de slachtoffers zich onbegrepen voelen en het gevoel hebben dat ze niet meer normaal over straat kunnen. “We worden iedere dag nog nagekeken op straat en ook merk je dat iedereen het over ons heeft”, aldus het slachtoffer. Het is een beetje als dat spelletje wat je vroeger speelde. Waarbij je in een kring zit en fluisterend van de een naar de ander een bericht moet doorgeven. Elke persoon verandert er iets aan en aan het eind is het bericht geheel vertekend. Dat kan op sociale media dus gebeuren. Al dan niet opzettelijk. Uiteindelijk kan één persoon meer misinformatie de wereld in slingeren dan vijftig nepnieuws-onderzoekers kunnen weerleggen. Maar dit weerleggen is ook weer betrekkelijk op het verhaal: mensen willen graag horen wat het eigen beeld en hun eigen mening bevestigt. Het corrigeren van misinformatie achteraf, is voor de echte complotdenkers vaak juist weer een bewijs dat er eerst wel iets was, maar dat dit daarna in de doofpot wordt gestopt. Het ‘zie-je-wel-effect’.

Nepnieuws kan flinke schade aanrichten. Het laat mensen dingen geloven die niet waar zijn. Het kan je motiveren tot daden die je anders nooit gepleegd zou hebben en waar je later spijt van krijgt, wanneer je ziet wat het de ander aanricht. Naast het verspreiden van nepnieuws binnen een kleine regio, wat leidt tot een student die in zak en as zit, kunnen ook politici voor flinke schade zorgen door gebruik van nepnieuws. Ze kunnen door het verspreiden ervan, ervoor zorgen dat de burger een angst creëert. Hierdoor verleiden ze kiezers om op hen te stemmen.

Roddel jij ook graag mee? Doe de test: Roddel jij mee?

 

H2 DE ECHTE WAARHEID

Nieuwtjes op je tijdlijn die heel echt lijken maar waar niets van klopt’ en ‘leugens verpakt als nieuws’ is de uitleg van nepnieuws in de meest simpele vorm. Misschien wel het duidelijkste voorbeeld van nepnieuws dook op tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen, waarin Donald Trump op een haar na won van zijn tegenstander Hillary Clinton. Er wordt hierbij beweerd dat hij veel van zijn stemmen heeft verzameld door simpelweg te liegen over zijn beloftes. Hierdoor vragen we ons af wat er nog meer allemaal beïnvloed wordt door nepnieuws, want ook alarmberichten worden via hetzelfde kanaal verspreid. Nepnieuws is meer dan alleen misinformatie op sociale media kanalen. Er wordt ook aan verdiend. Wanneer je grote artikelen maakt met sprekende koppen, gaan mensen hier op klikken. Zeker bij nieuws dat niet klopt roept het de vraag op: ‘Hé wat is dit?’ Hierdoor verdient degene van wie de website is er geld aan. Fakeberichten, nepnieuws en hoaxes bestaan langer dan vandaag, maar de verspreiding ervan gaat tegenwoordig razendsnel.

Nepnieuws maakt misbruik van hoe het menselijk brein werkt. Van nature is het menselijk brein geneigd om alles over een kam te scheren en te discrimineren. Wanneer we dus iets lezen of zien, hebben we direct een onbewuste reactie om te oordelen. Goed over het onderwerp nadenken voordat je een oordeel uitspreekt kost tijd, vandaar dat we dit af en toe dan maar niet doen. We hebben een bepaald beeld in ons hoofd van hoe de wereld eruit ziet en hoe bepaalde aspecten in zijn werk gaan. Dit beeld zien we liever bevestigd dan ontkracht. Dit maakt je een prooi van nepnieuws. Nepnieuws wordt zo gemaakt dat het onze bestaande vooroordelen bevestigd. Het speelt in op je emoties, emoties van woede, angst of afschuw. Hierdoor heb je voordat je het weet een reactie gestuurd, een bericht geliked of gedeeld. Zo heb jij binnen een mum van tijd meegeholpen bij het verspreiden van nepnieuws.

Wil je meer verdieping over nepnieuws? Lees dan het boek Fake News

Wil je leren tot tien te tellen voordat je oordeelt? Kijk dan onderstaande video!

Afbeelding 1

 

H3 NEPNIEUWS GAAT EEUWEN TERUG
‘Mundus vult decipi, ergo decipiatur.’ De wereld wil bedrogen worden.

Nepnieuws en het verspreiden daarvan is niks nieuws. De Romeinse satiricus Gaius Petronius (27-65 n.Chr) gebruikte bovenstaande uitdrukking in zijn roman Satyricon. De term is bijna 2000 jaar later nog even actueel, zeker sinds hij nieuw leven werd ingeblazen door de Amerikaanse president Donald Trump. Hoewel ‘nieuws’ door moderne toepassingen nu veel sneller te verspreiden is, komt dit nepnieuws al veel langer voor. Al eeuwenlang proberen mensen elkaar te misleiden met non-facts. Ver voor de tijd van Facebook, in de 18e eeuw, waren er de zogeheten koffiesalons die uitgegroeid waren tot een samenkomst voor gelijkdenkenden. Samen wilden zij zich verzetten tegen de overheersende opvattingen met betrekking tot politiek en religie. Hierdoor werden er in deze koffiesalons valse en kwaadwillige rapporten bedacht en verspreid. “Als gevolg van het groter worden van deze koffiesalons deed Charles II in 1672 een openbare aankondiging” vertelt Kenan Malik in the Guardian. “Met deze proclamatie wilde hij het aantal koffiesalons onderdrukken om zo verspreiding van nepnieuws te voorkomen.” Dit nepnieuws had invloed op de gedachtegang van alle burgers, vond Charles II. Nu, bijna 350 jaar later, proberen wetgevers over de hele wereld hetzelfde te doen: de sociale media onderdrukken.

Maar er gebeurde meer in de vroegere eeuwen. In 1782 maakte Benjamin Franklin een fake exemplaar  van de Boston Newspaper waarin hij een artikel schreef over een zak met hoofdhuiden. Dit artikel was een poging tot manipulatie en hiermee probeerde men de ‘verbastering’ van de originele inwoners te tonen. In 1924, vier dagen voor een algemene verkiezing, publiceerde the Britisch Daily Mail de zogeheten Zinoviev letter: een van de grootste Britse politieke schandalen. De brief was zogenaamd afkomstig van Grigori Zinoviev.

En zo gebeurde dit meer, leugens vermomd als nieuws zijn al zo oud als nieuws zelf. Maar wat sinds vandaag de dag nieuw is, is niet het nepnieuws zelf, maar de brengers van het nepnieuws. In het verleden konden alleen regeringen en machthebbers de publieke opinie manipuleren. Tegenwoordig staat iedereen ‘aan’ en heeft iedereen toegang tot het internet. 

Maar dit is niet het enige wat er veranderd is. Het hele idee van de waarheid is versnipperd in deze tijd. ‘Dit is wat ik geloof’ of ‘dit is wat ik denk dat de waarheid is’. Maar waarheid is veel meer dan dat. Vroeger werden feiten gemanipuleerd om leugens als waarheid te verpakken, maar hoe je het ook wend of keert: het bleven leugens. Zoals Donald Trump zo knap heeft aangetoond, is de roep van ‘nepnieuws’ een manier geworden om ongemakkelijke waarheden de kop in te drukken. En van China tot de Filippijnen gebruiken onderdrukte volkeren de aanklacht van ‘nepnieuws’ om censuur op te leggen en afwijkende meningen te verbloemen.

Nieuwsgierig geworden? De geschiedenis gaat natuurlijk veel verder terug.

 

H4 HET HERKENNEN VAN (ECHT) NEPNIEUWS
Tien procent van de Amerikanen gelooft in ‘chemtrails’, grootschalige besproeiing met chemische middelen door middel van commerciële vliegtuigen’

Bij veel gebeurtenissen moet je ervan uitgaan dat de media de waarheid spreekt, omdat je er simpelweg zelf niet bij was. Je moet erop vertrouwen dat de journalisten die jou erover hebben verteld hun werk naar eer en geweten doen. Daarnaast doe je ook vaak informatie op via sociale media. Dit is een veelgebruikte manier waarop mensen zichzelf informeren. Denk aan een Facebook en Twitter. Het risico bij het gebruiken van deze of vergelijkbare services is dat het nieuws niet altijd even betrouwbaar is. Hoe herken je nou nepnieuws? 8 tips!

 

Nepnieuws op Facebook

Websites zoals Facebook laten door computers bepalen wat de meest interessante content is voor hun gebruikers. Deze computers zien op dit moment geen verschil tussen feit en fictie. Als er vaak wordt geklikt op een bericht of een bericht vaak wordt gedeeld, komt het prominenter naar voren op Facebook.

Nepnieuws op Twitter

Twitter is een makkelijke manier op nieuws te verspreiden, zo dus ook nepnieuws. Mensen denken vaak dat bots – software die berichten rondstuurt – voor de massale hoeveelheid nepnieuws zorgen maar uit onderzoek van MIT blijkt juist dat meestal wij als echte mensen verantwoordelijk zijn voor de nepberichten op Twitter.

Nepnieuws op satirische websites

Omdat we er allemaal wel eens zijn ingetrapt komt De Speld met hun eigen parodie. De Speld is een satirisch online nieuwsmagazine. Ze plaatsen nieuws wat zo overtuigend klinkt dat je denkt dat het echt is. Inmiddels kennen we De Speld allemaal, maar er zijn ook andere, minder bekende satirici die proberen om zo bizar mogelijke berichten viral te laten gaan.

 

  1. Kijk verder dan de titel

Titels bij nepnieuws komen vaak ‘schreeuwend’ over. Ze willen de aandacht trekken, bevatten vaak hoofdletters en zijn sensationeel. De titel van een nepnieuws bericht is vaak iets waarvan je in eerste instantie denkt: ‘Dit meen je niet, dit kan toch niet waar zijn?’ Het is zo verwoord om ervoor te zorgen dat je klikt. Dit fenomeen staat ook wel bekend als clickbait. Wanneer je het nepnieuws bericht verder gaat lezen, kom je al gauw tot de conclusie dat het een onzin bericht is.

 

  1. Wat is de url?

De url staat boven in je adresbalk. Heb je nog nooit van deze url gehoord, dan kun je al gauw concluderen dat het nepnieuws is. Het kan ook zo zijn dat de url lijkt op een gerenommeerde nieuwsbron, maar dan net wat anders, dit kan ook een voorteken zijn van nepnieuws.

 

  1. Welke bron is gebruikt?

Nepnieuws maakt vaak gebruik van fictieve bronnen, waarbij de naam geloofwaardig klinkt. Een tip hierbij is dan ook om juist onderzoek te doen naar de bron. Door simpelweg de bron te Googlen, kom je al vaak een heel eind. Soms wordt er ook naar echte bronnen verwezen, echter is de informatie van het nepbericht dan niet terug te vinden op deze desbetreffende website. Wanneer je de bron wel online kunt vinden, kun je jezelf het volgende afvragen: heb je ooit eerder van deze organisatie of persoon gehoord? Nee? Kijk dan in de sectie ‘over’ / ‘info’ / ‘about’ of daar een geloofwaardig verhaal staat. Bedenk ook wat het belang kan zijn van het bericht. Heeft het een commercieel of politiek opzicht?

 

  1. Wanneer is het bericht geplaatst?

Controleer de datum in het bericht. Het wil niet altijd zeggen dat het nieuws nep is, het kan ook oud of achterhaald zijn. Hierbij is meestal het geval dat een recente actie gelinkt wordt aan nieuws uit het verleden.

 

  1. Wie is de auteur?

Controleer de auteur. Wanneer dezelfde auteur met regelmaat terugkomt op de desbetreffende website kan dit een indicatie zijn dat je met nepnieuws te maken hebt. Om hier zeker van te zijn is het slim om de auteur op te zoeken. Google zijn naam om te achterhalen of het om een fictief persoon gaat.

 

  1. Bekijk andere content op de website

Bespeur de website. In het kader: schoenmaker blijf bij je leest. Het zou raar zijn als een website normaal gesproken alleen maar nieuws plaatst over entertainment, nu ineens volop aandacht besteedt aan hulp in ontwikkelingslanden. Daarnaast kan het ook voorkomen dat hetzelfde nieuwsbericht meerdere keren op de site staat.

 

  1. Kan het nieuws een grap zijn?

Zoals al genoemd in de tip hierboven, bekijk de website goed. Ga na of de website waarop je het bericht leest, bekend staat om satire of grappig bedoeld nepnieuws. Satirische websites tonen op hun disclaimer of over-pagina vaak hun ware gezicht. De Speld is hier bijvoorbeeld een uitstekend voorbeeld van. In hun disclaimer staat het volgende: ‘de artikelen die geplaatst worden op deze website zijn persiflerend, satirisch of parodiërend van aard.’

 

  1. Is het nieuws een veelbesproken topic?

Wanneer meer bronnen hetzelfde bericht publiceren, des te groter de kans dat het klopt. Staat het nieuwtje enkel op een paar websites waar je nog nooit van eerder van gehoord hebt, wees dan op je hoede. Zoals de journalistiek altijd zegt: een bron is geen bron. Raadpleeg bij twijfel altijd experts.

 

Een verrassende manier om nepnieuws te herkennen is om het zelf te maken, doe de test!

 

H5 SPOT DE BOT
Een Twitteraar die zich uitgeeft als ‘MH17-nabestaande’

Iedereen kan nepnieuws maken. Degenen die dit ook echt doorzetten en er aan beginnen, doen dit meestal om verschillende redenen. Sommige maken nepnieuws om ermee te verdienen. Het kan de nepnieuws-makers soms duizenden euro’s per maand aan reclamegeld opleveren. Maar nepnieuws kan ook een activistisch doel voor ogen hebben. Degene die dit doen zijn vaak zo overtuigd van de zaak waar ze voor strijden, dat ze vinden dat ze het recht hebben om er leugens over te verspreiden.

Bots en trollen verspreiden desinformatie op sociale media. Een trol is iemand die discussies probeert te ontregelen met misleidende berichten. ‘Leuk willen doen over de rug van mijn overleden broer’ twitterde Gordon Nelson. Hij noemt zijn verzinsels op Twitter een tegenreactie op berichtgeving op de media die volgens hem onjuist zijn. Een bot is een nepaccount dat berichten volautomatisch liket, citeert en verder verspreidt. Overal in de wereld komen bots en trollen voor op sociale media om processen te verstoren. Rusland maakt gebruik van een leger aan trollen om via sociale media verkiezingen in het buitenland te beïnvloeden.

Bots hebben vaak geen profielfoto of maken gebruik van een gestolen foto. Dit kun je controleren door te kijken of de afbeeldingen vaker op Google voorkomt. Ook hebben bots vaak automatisch aangemaakte namen en plaatsen ze meer berichten dan een mens aankan. Ze zijn hyperactief. Zo’n vijftig tweets per dag is verdacht.

Wil jij je beter weren tegen trollen en bots en wil je dat ze zo min mogelijk jouw mening beïnvloeden. Kom erachter hoe ze te werk gaan in onderstaande video.

Afbeelding 2

 

 

H6 GA DE STRIJD AAN TEGEN NEPNIEUWS

Commentaar leveren is makkelijk maar hetgeen bestrijden waar je commentaar op levert is weer teveel gevraagd. Weinig mensen zitten te wachten op nepnieuws. Daarom zetten een aantal politici zich in om dit aan te pakken. Zo voert de Europese Unie de strijd tegen Russisch nepnieuws, kondigde de Franse president Makron een wet aan die het mogelijk maakt om nepnieuws aan te pakken in de verkiezingstijd en zoekt onze minister van Binnenlandse zaken samen met techbedrijven naar een oplossing om nepnieuws te bestrijden.

Lange tijd ontkende sociale media platforms als Twitter en Facebook hun verantwoordelijkheid voor het verspreiden van nepnieuws, maar ook nu werken zij mee in de oorlog tegen nepnieuws. Zo ook heeft Facebook zijn beginselen gezet in het achterhalen van nepnieuws. Gebruikers werd gevraagd de betrouwbaarheid van bronnen te beoordelen waardoor Facebook makkelijker echt van nep kon onderscheiden.

Het blijft toch verdacht wanneer de overheid of bedrijven bepalen wat nepnieuws is en wat niet. Wat nou als politici juist dit nepnieuws in hun eigen voordeel gebruiken? Gelukkig zijn er ook journalisten, vrijwilligers en wetenschappers die de strijd aanbinden en bestaan er  sites als Snopes, FactCheck.org en nieuwscheckers.nl die zich exclusief bezig houden met het controleren van berichten.

Wil je meer weten over het controleren van nepnieuws? Luister dan dit audiofragment van Peter Burger!

 

H7 MEER WETEN?

Merk jij op je werk, in de sportschool of in je vriendenkring dat jij en je omgeving nog veel beïnvloedt worden door al dat neonieuws? Woon dan een keer de workshops bij van Ruurd Oosterwoud. Hij leert je immuun te worden voor desinformatie?

Afbeelding 3

 

Een tijd geleden hebben een aantal nepfoto’s een grote invloed gehad op een deel van de bevolking. Lees hier het artikel.

Afbeelding 4

Wil jij je wetenschappelijk meer verdiepen in alles wat er rondom de verwarring van valse online informatie te doen is? Neem dan een kijkje in het NAVO onderzoeksrapport.

Afbeelding 5

Heb jij net zelf nepnieuws gemaakt door middel van het spel te spelen? Dan ben je vast benieuwd naar de maker hiervan. Bekijk hier zijn interview.

Afbeelding 6

Heb je genoeg verdieping gehad over nepnieuws? Zorg dan dat jouw mening telt. Lees reacties van andere lezers, discussieer mee en ga de strijd aan door van jezelf te laten horen en schrijf een reactie! Dit kan onder andere op onderstaand artikel, maar verdiep je vooral meer! Screen Shot 2018-06-18 at 08.41.10.png

Bronvermelding

Afbeelding 1: https://www.npo3.nl/de-invloed-van-je-onderbuikgevoel/15-02-2018/WO_NTR_12965366

Afbeelding 2: https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2201690-trollen-en-bots-beinvloeden-ook-jouw-mening-zonder-dat-je-het-merkt.html

Afbeelding 3: https://wijzijndrog.nl

Afbeelding 4: http://observers.france24.com/en/20180105-fake-images-racist-stereotypes-migrants

Afbeelding 5: https://nl.wikipedia.org/wiki/Noord-Atlantische_Verdragsorganisatie

Afbeelding 6: https://www.youtube.com/watch?v=zfGwHyxlZCY

Afbeelding 7: https://www.trouw.nl/opinie/nepnieuws-de-term-heeft-iets-onschuldigs-maar-levert-geen-neppe-gevaren-op~a24a0931/

 

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *