SELFIE CULTUUR: IJDELHEID OF ZELFONTWIKKELING?

 ‘Ikke, ikke, ikke en de rest kan stikken’. Het welbekende schoolrijmpje die je als kleuter wel eens hebt gezongen, lijkt anno 2018 veel relevanter dan twintig jaar geleden. Nog nooit was het individu zo belangrijk als nu. Termen als ‘self love’ en ‘selfie’ vliegen ons om de oren. De druk om te presteren en onszelf te blijven ontwikkelen om zodoende anderen te imponeren met ons succes is een drijfveer voor de moderne millennial. Woorden als ‘prestatiedruk’ en ‘burn-out’ gaan hand in hand en zijn haast niet weg te denken als men spreekt over de jongvolwassene van nu. Het individu is complex, hardwerkend en vooral bezig met zichzelf. Maar hoe komt het? En wat is het effect van individualisme in 2018?

HOOFDSTUK 1: Collectivisme, individualisme en de participatiemaatschappij

Individualisme is het tegenovergestelde van collectivisme. Het is een filosofisch standpunt waarbij het individu centraal staat, in plaats van de meerderheid of gemeenschap. Na de tweede wereldoorlog was collectivisme belangrijker dan ooit in Nederland. Burgers werkte samen aan de wederopbouw van de samenleving en het belang van de gemeenschap stond centraal. Nederland werd een zogeheten ‘verzorgingsstaat’. Dat ging een aantal jaar goed, tot de werkloosheidcrisis in de jaren ’80. De verzorgingsstaat was niet meer en de overheid besloot om een stapje terug te doen. Burgers kregen meer verantwoordelijkheid en ze werden geacht een bijdrage te leveren aan de maatschappij. De overheid zou niet langer alle kosten dragen en het fenomeen ‘participatiesamenleving’ werd geboren.

Onze huidige koning omschreef de participatiesamenleving als volgt in zijn troonrede in 2013: “Wanneer mensen zelf vormgeven aan hun toekomst, voegen zij niet alleen waarde toe aan hun eigen leven, maar ook aan de samenleving als geheel”. Hiermee benadrukte hij het belang van het individu en hoe deze kan bijdragen aan de samenleving en tegelijkertijd zichzelf kan blijven ontwikkelen. Het woord ‘participatiesamenleving’ werd dat jaar uitgeroepen tot woord van het jaar door het Genootschap Onze Taal. Ironisch genoeg verkoos van Dale – in datzelfde jaar – ‘Selfie’ als woord van het jaar. Hoewel individualisme al heel lang bestaat, kan 2013 worden gezien als het jaar waarin een nieuwe vorm van individualisme zijn intrede deed. Dit kwam mede door de nieuwe generatie jongvolwassenen; ook wel ‘millennials’ genoemd. Deze groep blies het individualisme een nieuw leven in. Waar Generatie X stopte, gingen de millennials verder. Ze werden opgevoed met het idee dat ze bijzonder zijn en dat ze alles konden bereiken wat ze wilden.

 

HOOFDSTUK 2: De individualistische millennial en de influencers

Als je bent geboren tussen 1985 en 2000, behoor je tot Generatie Y – beter bekend als de ‘millennials’. Je houdt van avocado toast, je maakt graag foto’s van jezelf en iedere handeling die je verricht; om deze vervolgens te publiceren op je vijfduizend social media-kanalen. Je bent volgens eerdere generaties, narcistisch, lui en verwend. Deze beledigingen worden veelal naar het hoofd van de hedendaagse jongvolwassen geslingerd omdat zij anders zijn opgevoed dan de voorgaande generaties. Millennials zijn de eerste generatie die zijn opgegroeid met het internet. Dit maakte hen behendiger en vindingrijker op het gebied van digitale media. Ook maakten ze de intrede van de smartphone mee, die immens populair is onder de gehele bevolking maar vooral onder deze groep.

Afgezien van hun smartphonegebruik en internetverslaving, zijn millennials te herkennen aan hun individualistische aard. Ze hechten meer waarde aan het individu en zelfontwikkeling dan de voorgaande generaties. Dit komt mede door de komst van sociale influencers: individuen met veel invloed en bereik met behulp van social media. Het internet bracht vele voordelen en kansen met zich mee; waaronder social media. En dankzij social media werden de sociale influencers geboren. Deze succesvolle individuen zijn haast niet weg te denken in het hedendaags mediabeeld. Zij fungeren als voorbeeld voor de gemiddelde millennial en laten hun volgers een kijkje nemen in hun wereld doormiddel van foto’s, blogs en vlogs. Ze benadrukken het belang om je dromen te volgen en zelf iets op te richten – ware het een blog, een instagram-pagina, of een YouTube-kanaal. Veel jongvolwassenen kijken op tegen deze influencers en nemen de filosofie van deze bekende personen over.

Veel sociale influencers begonnen hun internetcarrière op het befaamde platform YouTube. Met behulp van visuele content, zoals vlogs en animatievideo’s, adviseren zij de kijker en benadrukken ze het belang van het individu. Ze praten over het belang van het accepteren van jezelf, het kiezen voor jezelf, en doen wat jou het gelukkigst maakt.

In een wereld met ouders die veelal hameren op academische of werk gerelateerde prestaties, zijn vloggers en andere social influencers de lifestyle coach die jongvolwassenen nodig hebben. Veel van deze social influencers behoren ook tot Generatie Y, en dat maakt hen des te geloofwaardiger tegenover de kijker. Wie weet immers precies wat millennials willen? Andere millennials. Doordat deze influencers besloten om fulltime aan de slag te gaan als blogger of vlogger, raken anderen geïnspireerd. Ze vinden het een dappere keuze en ze zien enkel de positieve kant van het vak: het geld, de status, de miljoenen volgers.

Een ander platform die razend populair is onder de doelgroep is Instagram. Instagram biedt gebruikers de mogelijkheid om foto’s en korte video’s te plaatsen. De website staat vol met selfies, foto’s van maaltijden en andere prachtige kiekjes. Instagram draait om perfectie; het is een walhalla voor influencers en bedrijven die met deze influencers samenwerken. Op Instagram laat iedereen zich van zijn of haar beste kant zien. Foto’s worden dusdanig gephotoshopt met allerlei apps om het perfecte beeld van iemand te creëren. Op Instagram kan iedereen een fotograaf of model zijn.

Influencers laten de wereld zien hoe gelukkig en perfect ze zijn en hun volgers raken hierdoor geïnspireerd. Iedereen kan immers perfect en gelukkig zijn, als ze dat heel graag willen en bereid zijn om hard te werken. Oftewel: de moderne millennial is verantwoordelijk voor zijn of haar eigen geluk en succes – en moet er alles aandoen om zo gelukkig mogelijk te zijn. Ze hebben geleerd dat het oké is om af en toe egoïstisch te zijn, en dat zelfontwikkeling een pré is.

 

HOOFDSTUK 3: De prestatiemaatschappij

Anno 2018 staat ‘geluk’ synoniem voor presteren; men kan niet gelukkig zijn zonder prestaties. Hoe meer je presteert, des te gelukkiger je bent. Volgens velen is succes de sleutel tot geluk. Met deze insteek zijn de meeste millennials opgevoed. Ouders hameren op het belang van een opleiding en een vaste baan, in de hoop hun kinderen te kunnen inspireren en motiveren. Het is een simpel rekensommetje: diploma’s staan gelijk aan geld, hoe meer diploma’s je bezit, hoe meer je zult verdienen en des te gelukkiger je zal zijn. En dat is uiteindelijk wat iedereen wilt: meer geld en gelukkig zijn. Om geld te verdienen zal je moeten presteren; je moet beter zijn dan je klasgenoten, je collega’s, je mede-millennials. De competitie is moordend en er is minder ruimte voor vaste banen. Als je de baan wilt, moet je potentiële werkgevers ervan overtuigen hoe bijzonder en uniek je bent. En als je de baan eenmaal hebt, moet je deze zien te behouden. Daarnaast moet je tijd vrijmaken voor ‘zelfontwikkeling’ in de vorm van verre reizen. Het liefst naar een exotische plek in Zuidoost-Azië. Deze worden gedocumenteerd en geplaatst op je prachtige Instagram-feed zodat je je vrienden kan laten zien hoe ‘gelukkig’ je daadwerkelijk bent. Als je de perfecte baan en het perfecte sociale leven niet hebt, ben je klaarblijkelijk niet gelukkig. ‘Normaal’ is niet goed genoeg meer. Normaal is saai en bijzonder zijn, is in. Er heerst een angst onder de millennials om te falen. Ze zijn bang dat ze niet goed genoeg zijn als ze niet genoeg presteren. De komst van de influencers draagt hieraan bij. Omdat veel van deze influencers ook millennials zijn, voelt het voor de gemiddelde millennial alsof hij of zij heeft gefaald mits zij een bedrijf starten voor hun dertigste, of een YouTube kanaal oprichten met drie miljoen abonnees. Door telkens te zien hoe veel andere leeftijdsgenoten bereiken, willen jongeren hetzelfde doen. Er heerst een soort sociale en professionele groepsdruk onderling die ervoor zorgt dat men continu de strijd aangaat met elkaar.

Tegelijkertijd worden ze geconfronteerd met kritiek van de oudere generaties; die blijven zeggen hoe ‘lui’ en ‘narcistisch’ deze generatie is. Om ouderen het tegendeel te bewijzen, voeren ze de werkdruk op – wat uiteindelijk resulteert in een burn-out op je drieëntwintigste.

De druk van leeftijdsgenoten en ouderen is de drijfveer die menig jongvolwassenen motiveert om beter te presteren. Ze hechten waarden aan de mening van een ander en voelen een drang om zichzelf continu te bewijzen. Met als gevolg dat het aantal jongeren met een burn-out enorm stijgt. Verschillende media berichtten over het groeiend aantal burn-outs onder millennials en de oorzaak van deze zorgwekkende ontwikkeling. Burn-outs werden in het verleden vaak geassocieerd met overspannen mannen van middelbare leeftijd, die na vijfentwintig jaar werken voor hetzelfde bedrijf mentaal uitgeput raakten. Tegenwoordig ervaren studenten een burn-out nog voordat ze een vaste baan aangeboden krijgen. Naast burn-outs, komen andere mentale klachten, zoals depressie, vaak voor onder jongeren. Uit onderzoek is gebleken dat er een stijging plaatsvond in de cijfers omtrent zelfmoord onder studenten. De druk om te presteren kost ze als het ware het leven.

HOOFDSTUK 4: Selfie cultuur

2013 was het jaar van de ‘selfie’. Het werd uitgeroepen tot woord van het jaar door Van Dale. De hele wereld was in de ban van het fenomeen de ‘selfie’. Het leidde tot een soort herontdekking van zelfwaarde en zelfliefde. Het nemen van een selfie liet je zien hoe tevreden je was met jezelf. Wat begon als een trend, veranderde al gauw in een heuse levensstijl; een moderne beweging genaamd ‘selfie culture’. Selfie cultuur kan worden gezien als een vertakking van het individualisme. Het richt zich op het individu, dat langzamerhand heeft geleerd dat het oké is om zelfliefde te uiten. Dit wordt geuit middels de befaamde selfie. Het maken van een foto van jezelf, en deze te plaatsen op social media laat aan de digitale wereld zien dat je zelfverzekerd bent; je vindt jezelf knap en de mensheid mag het weten. En toch zit er ook een negatieve kant aan de selfie cultuur.

In een tijdperk waar digitale media zich in een razend tempo blijft ontwikkelen, lijken we geobsedeerd met het delen van informatie over onszelf. We zijn continu bezig met hoe we eruitzien en hoe de wereld ons ziet. Zal de foto die je net plaatste op Instagram en Facebook genoeg ‘likes’ opleveren? Zo ja, dan voel je je voldaan. Zo niet, dan kan het leiden tot paniek en angstgevoelens. De grens tussen zelfliefde en ijdelheid vervaagt. Wanneer is het zelfontwikkeling en wanneer is het narcisisme? We leggen onze zelfwaarde bij anderen doormiddel van ‘likes’ en ‘comments’. Het uiten van je creativiteit en het delen van fijne momenten wordt overschaduwd door cijfers en statistieken. Het aantal volgers op Instagram of vrienden op Facebook wordt gelinkt aan de mate van succes. Heb je veel vrienden of volgers, dan ben je een succesvol en gelukkig mens. En dit succes moet je delen met de wereld, om zodoende nog gelukkiger te worden.

Selfie culture draait om perfectie. De perfecte foto’s; het perfecte beeld van jezelf. Het gaat om momentopnames waarin iemand laat zien hoe perfect zijn of haar leven is. We streven naar perfectie in ieder aspect van ons leven omdat perfectie garant staat voor geluk. We willen onszelf continu blijven bewijzen aan iedereen om ons heen. Men is nooit tevreden omdat ze zich vergelijken met de beroemdheden en influencers die ze op hun timeline zien. Deze personen fungeren als een maatstaf voor de moderne millennial en ze worden gezien als het ideaalbeeld. Onze obsessie met schoonheid is niks nieuws, maar het resulteert in zorgwekkend gedrag onder jongvolwassenen en jongeren. Hoe je eruitziet en hoe je jezelf positioneert op sociale media bepaalt de mate van geluk. Degenen die niet aan het totaalplaatje of ideaalbeeld voldoen, werken eraan om dit te veranderen. Ze brengen uren door in de sportschool om zodoende het perfecte lichaam te ontwikkelen, ze zijn op de hoogte van de laatste trends op het gebied van mode en cosmetica, en ze spenderen honderden euro’s aan materiele benodigdheden om te kunnen lijken op een van de influencers die ze volgen.

HOOFDSTUK 5: Het effect van de media

Niet alleen sociale influencers beïnvloeden het zelfbeeld van de hedendaagse millennial, ook traditionele media speelt in op de onzekerheden van deze generatie. De tv- en filmindustrie wordt al jaren bekritiseerd vanwege het effect dat films en series hebben op het zelfbeeld van de kijker. En ook de tijdschriften spelen een grote rol in hoe men zichzelf ziet; met name vrouwen. In een zekere zin is de traditionele media een voorloper van de social influencers. Net als de bloggers en vloggers, schetsen ook filmmakers en redacties een onrealistisch beeld van het ‘perfecte’ leven. Hoewel de gemiddelde persoon zich bewust is van het feit dat films en series fictief zijn, en tijdschriften niet vies zijn van een beetje photoshop, blijft men zich vergelijken met de mensen die ze op een beeldscherm of in een tijdschrift zien. Personages op tv zijn veelal knap, rijk en succesvol; modellen in tijdschriften zijn opgemaakt en bewerkt om er zo perfect mogelijk uit te zien. Het is onmogelijk voor de gemiddelde burger om eruit te zien als de personen op tv of in een tijdschrift.

Gerelateerde afbeelding

Ook de nieuwsmedia draagt bij aan het zelfbeeld van jongvolwassenen. Verschillende nieuwssites en blogs schrijven over millennials – en hoe deze worden gezien door oudere generaties. Veelal zijn het teksten waarin de jongere generatie wordt bekritiseerd door autoritaire figuren met een sterke mening. Columnisten, experts, gastredacteuren; het zwartmaken van millennials wordt een heuse trend onder Generatie X en de babyboomers. Deze schrijvers maken vaak gebruik van dezelfde termen: lui, narcistisch, verwend. Door continu beledigd te worden, voelen millennials zich gepusht om harder te werken en beter te presteren op zowel sociaal als professioneel gebied. Ze werken harder, ze ondernemen meer; enkel om de oudere generaties te bewijzen dat ze niet lui, narcistisch of verwend zijn. De media is als een oplettende ouder die kritiek levert op zijn of haar kinderen. En in dit geval zijn de millennials de kinderen, die het idee hebben dat ze nooit iets goed doen.

HOOFDSTUK 6: De gevolgen van selfie cultuur en de prestatiemaatschappij

Als gevolg van het continu kijken naar perfect uitziende leeftijdsgenoten op tv of social media, neemt het aantal mentale aandoeningen onder jongvolwassenen toe; waaronder eetstoornissen en angststoornissen. ‘Niet Gezond Meer’ is een documentarieserie op NPO 3 waarin een nieuwe eetstoornis wordt aangekaart, die vooral de laatste jaren vaker voorkomt, genaamd orthorexia. Schrijver en journalist Jet van Nieuwkerk neemt de kijker mee op ontdekkingstocht in de wereld van deze eetstoornis. Ook zij heeft geworsteld met orthorexia.

Hoewel orthorexia (nog) niet is erkend als een officiële ziekte, claimen veel mensen zich te herkennen in de omschrijving van de aandoening. Het kwam in 1997 onder de aandacht door een essay van dr. Steven Bratman, waarin hij een groep mensen met een bepaalde voedingswijze beschreef als ‘health food junkies’. Nadien werd de term orthorexia bedacht. In tegenstelling tot anorexia en boulimia, hebben orthorexia patiënten niet te drang om zichzelf uit te hongeren of om na het eten te moeten braken/overgeven. Orthorexia heeft betrekking op dwangmatig gezond eten. Mensen die aan orthorexia lijden, binden zich aan een bepaalde voedingswijze en wijken daar niet of nauwelijks van af. Ze mijden bepaalde voedselgroepen en zien het dwangmatig eten van gezond voedsel als een manier om af te vallen en zodoende gelukkig te zijn. Als resultaat eet de persoon niet gevarieerd uit angst om dik te worden. Van Nieuwkerk beschreef in de eerste aflevering van haar serie dat haar obsessie met gezond voedsel ertoe leidde dat ze sociale gelegenheden – zoals etentjes – vermeed, omdat ze zich dan niet aan haar voedingsschema kon houden. Het niet willen missen van een sessie in de sportschool maakte het voor haar bijna onmogelijk om vakantie te gaan. Natuurlijk zijn dit luxeproblemen, maar het geeft wel aan hoe makkelijk men kan doorslaan ondanks het feit dat ze denken dat ze een gezonde levensstijl hanteren. Platformen als Instagram, Facebook en YouTube staan vol met sportende influencers – beter bekend als de fitgirls – die hun publiek adviseren en informeren over het belang van gezond eten. Door de afgetrainde lichamen van deze influencers, denkt menig millennial dat zij tot extremen moeten over gaan om hetzelfde resultaat te bereiken; met als gevolg dat ze doorslaan en geobsedeerd raken door gezond eten en het tellen van calorieën.

Afbeeldingsresultaat voor orthorexia

Naast eetstoornissen, komt depressie vaker voor onder jongeren. Uit een onderzoek van EenVandaag is gebleken dat drie op de tien studenten te maken heeft met deze aandoening. Hoogleraar psychoanalyse Paul Verhaeghe vertelt in het volgende in het artikel: ‘Volgens de wereldgezondheidsorganisatie (WHO) wordt depressie volksziekte nummer één. Onze individualistische maatschappij veroorzaakt depressies. Ook gaan jongeren gebukt onder de grote druk van de prestatiemaatschappij’. De stress die gepaard gaat met school, werk en andere sociale verantwoordelijkheden zorgen voor paniekaanvallen en burn-outs –  wat kan leiden tot depressieve gedachten. Daarnaast voelt 71% van de jongeren zich eenzaam. Ze worstelen met slaapproblemen en bijna de helft van de ondervraagden heeft zelfmoordgedachten.

Hoewel selfie cultuur in het teken staat van zelfliefde en het belang van het individu, is onze obsessie met perfectie ongezond. Jongeren bezwijken onder de druk, wat leidt tot mentale en fysieke klachten. Men slaat door omdat ze continu perfect willen zijn; al is dat nergens voor nodig. Er is niks mis met individualisme, zelfliefde en een gezonde levensstijl, zolang we dit met mate hanteren.

HOOFDSTUK 7: Meer weten?

Wil je meer weten over selfie cultuur, en het effect ervan? Klik op de onderstaande afbeelding om het filmpje van de New Yorker te bekijken. Lees ook het bijbehorende artikel!

Bekijk ook de TED talk van Mary McGill; een onderzoeker en journalist die dieper ingaat op de selfie, en de kritiek die jonge vrouwen ervaren.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *